بازتاب رسانههای حکومتی در ۱۴ دیماه تصویری کمسابقه از همپوشانی بحران اقتصادی، فرسایش مشروعیت سیاسی و هراس امنیتی دیکتاتوری دینی ارائه میدهد. از اعتراف صریح به «لعنت بودن تحریم» برای اکثریت مردم تا هشدار درباره لبریز شدن صبر جامعه، خط مشترک اغلب رسانهها اذعان به بنبست ساختاری و ناتوانی رژیم در مهار خشم اجتماعی است؛ بنبستی که با فرافکنی به دشمن خارجی، مدیریت امنیتی اینترنت و هشدارهای تهدیدآمیز پنهان نمیماند.
گزیده رسانهها:
ایلنا – فاضل میبدی:
با صراحت، تحریم را «لعنت» اکثریت مردم خواند و از «کاسبان تحریم» درون حاکمیت پرده برداشت؛ اعترافی آشکار به شکاف طبقاتی و سودبری باندهای وابسته به قدرت از فقر عمومی.
هممیهن:
با طرح این پرسش که آیا پزشکیان «ماشین امضای احکام» است، به بیاختیاری رئیسجمهور خامنهای و تناقض در ادعای «وفاق» پرداخت و مسئولیت مستقیم بحرانهای اقتصادی و سیاسی را متوجه شخص او دانست.
اعتماد:
رانتخواران را جریانی بیوطن توصیف کرد که سرمایههای غارتشده را به خارج منتقل کردهاند؛ روایتی که ناخواسته فساد ساختاری و چپاول سازمانیافته در دل نظام را برجسته میکند.
وطن امروز:
با روایتهای امنیتی و مقایسه ایران با ونزوئلا، تلاش کرد اعتراضات را «آشوب» و پروژه خارجی جلوه دهد و همزمان بر سرکوب قهری مشروعیت ببخشد؛ خطی آشکار از هراس حاکمیت نسبت به گسترش قیامهای مردمی.
خراسان:
همه بحرانها را به «جبهه واحد دشمن» نسبت داد؛ از بازار ارز تا خیابان و فضای مجازی، و عملاً ناتوانی رژیم در اداره کشور را پشت روایت توطئه پنهان کرد.
ابتکار:
برخلاف رسانههای تندرو، به ناتوانی و بیکفایتی مدیران در مهار بحران اذعان کرد و هشدار داد صبر مردم به پایان رسیده و «کارد به استخوان» رسیده است.
شرق:
از مدیریت امنیتی اینترنت بهعنوان ابزار کنترل تنش اجتماعی پرده برداشت و نشان داد چگونه قطع و اختلال هدفمند ارتباطات، معیشت و زندگی روزمره مردم را نشانه گرفته است.
ستاره صبح و جهان صنعت:
اعتراضات را نتیجه مستقیم انباشت بحران، فقر، بیکاری، فساد سیستماتیک و کاهش شدید سرمایه اجتماعی دانستند و تأکید کردند جامعه وارد مرحله «بیچیزی برای از دست دادن» شده است.
اعتماد (گزارش میدانی):
از گسترش اعتراضات به دهها شهر و کاهش بیسابقه سرمایه اجتماعی خبر داد؛ اعترافی که نشان میدهد سرکوب، دیگر پاسخگوی بحران مشروعیت نیست.
کامل رسانهها:
چند ثانیه- ایلنا- تحریم برای اکثر مردم، لعنت است/
با این فرمان به جایی نمیرسیم/ با برخورد و تهدید و نصیحت هیچ اقتصادی در دنیا بهبود نیافته است
فاضل میبدی؛ عضو مجمع محققان و مدرسین حوزه علمیه قم: این آقایان که میگویند تحریمها نعمت است برای برخیهایشان تحریم خیلی خوب است و برخیهایشان هم کاسب تحریم هستند و برخی از این آقایان جای خوش نشستند و زندگی خوب دارن؛ مسافرتهایشان مرتب است برای آنها تحریم خوب است اما برای درصد بالایی از توده مردم که زیر خط فقر زندگی میکنند و سفرههایشان روزبهروز تنگتر میشود و فشار بر آنها زیادتر میشود، تحریم لعنت است، در واقع برای اکثر مردم لعنت است.
هم میهن: آیا رئیسجمهور، فقط ماشین امضای احکام است؟
پزشکیان میگوید مثلاً وزیر جهاد کشاورزی را کمیسیون کشاورزی مجلس معرفی کرده و منتخب من نبوده (هر چند برخی مجلسیان میگویند چنین نیست)، به استناد همین سخن و تأکید مکرر جناب پزشکیان، انتخاب وزرا حاصل وفاق بوده. اگر وفاق مورد تأیید ایشان است که هست، خب چطور جناب رئیسجمهور محصول این وفاق را نتیجه کار خود نمیداند؟…
اینکه ایشان رئیسجمهور باشد و بنشیند تا «لایحه صیانت ۲» را جلویش بگذارند و امضا کند و وقتی افکار عمومی فشار بیاورد، ایشان پس بگیرد یا فنر اقتصاد و گرانی و تورم در برود و ایشان تازه بعد از ۱۰ماه رئیس بانک مرکزی را عوض کند، اول از همه به خود ایشان بازمیگردد. …
اعتماد: حمایت ملی از عزم رئیسجمهور
سخنان دکتر پزشکیان از سوی گروههای برخوردار از رانت بهمثابه اعلان جنگ تلقی خواهد شد. منطقاً آنها پشیزی احساس تعلق به ایران و ایرانی ندارند. گذر زمان نشان داده که پولهای دزدیده شده از ملت، سر از اقتصاد امارات و ترکیه و قبرس و کانادا و اسپانیا و بسیاری از کشورهای دیگر جهان درآورده و مایه رونق زندگی دیگران شده است. رانتخواران به ایران بهمثابه سرزمینی اشغال شده نگاه میکنند که باید تا جایی که امکان دارد آن را بدوشند و از داراییهایش جیبهایشان را پر کنند. این گروههای برخوردار از رانت و دریافت کنندگان دلار و یوروهای ارزان قیمت، دلالانی هستند که علاقهیی به سرمایهگذاری در کشور ندارند، کار میکنند تا بارشان را ببندند و بچههایشان در کانادا و آمریکا و دوبی و ماربیا، با پول ملت انگلوار زندگی کنند و فخر بفروشند.
وطن امروز: ایران را با ونزوئلا مقایسه نکنید / هلیکوپترهای شینوک در عملیاتی در کاراکاس توانستند رئیسجمهور ونزوئلا و همسرش را بربایند. … برای ساعتی، پر شد از اخبار مستمر آنچه نیروهای دلتای آمریکا در خاک ونزوئلا انجام دادند. مشابهتسازی با خروج بشار اسد از سوریه و حدسهایی درباره سناریویی که کاخسفید برای ایران در نظر دارد، در میان تحلیلها ضریب گرفت… مستکبر هیچ مخالفتی را برنمیتابد. … خلاف همه قواعد حقوق بینالملل و بیاعتنا به تمام آموزههای انسانی، هر شکل از رفتار را برابر هر کسی که نخواهد، مجاز میشمرد اما همان قواعد را بهمثابه اصول مسلم در دیگر کشورها تبلیغ و ترویج میکند. مانند حمایت از همین آشوبگرانی که حالا در عرض ۴۸ساعت، نهتنها شعارشان تغییر کرده، بلکه به سلاح گرم و سرد مجهز شدهاند و به کلانتری و فرمانداری حمله میکنند… سؤال اساسی…، این است: قدرتی که توانسته…، بیمزاحمت، معادله را در ونزوئلا تغییر دهد، چرا ۴۷سال در برابر جمهوری اسلامی ایران شکستخورده؟ جز این است که… قدرت و توانایی ملت ایران است»
خراسان: ایران، گره کور واشنگتن / جبهههای مختلف در عرصههای متفاوت بهصورت یکپارچه عمل میکنند. … خیابانهای تهران، مرز جنوبی لبنان، سواحل ونزوئلا، عددهای کانال تلگرامی ارز، حمله سایبری گسترده، شبکه رسانهیی سعودی-صهیونی-آلبانی، همه و همه یک جبهه هستند و به هم پیوسته فشار میآورند. مسأله آمریکا باقی ماندن در هژمون جهانی است برای همین به هر بخش از پازل جهانی که احتمال بدهد ممکن است این هژمون بودن را زیر سؤال ببرد، حمله میکند. ابزار حمله متفاوت است…مسأله دشمن در این لحظه بیشتر از آن که ایران باشد، حزبا... لبنان است. اما بهخوبی میداند که در صورت حمله به جنوب لبنان، ممکن است ایران هم وارد درگیری شود. پس بخشی از مسأله امنیتی این روزها در کنار مسائل اقتصادی این است که ایران را آنچنان درگیر خود کند که اساساً امکان همراهی با جبهه مقاومت وجود نداشته باشد…حمله به ونزوئلا به این علت بود که آمریکا بتواند به حجمی از نفت… دست پیدا کند. سپس به سراغ ناوگان سایه ایران و روسیه بیاید و فشار جدیدی به هر دو کشور وارد کند. پس وضعیت ونزوئلا نیز مستقیماً به ایران و امنیت خلیج فارس مرتبط است. فتح ونزوئلا توسط آمریکا… ممکن است خطر بسته شدن تنگه هرمز دیگر ضرب قدیم را نداشته باشد. با همین منطق، میتوان… موضوع حمله سایبری بیسابقه در دوشنبه صبح… علیه ایران را درک کرد…
ابتکار: رؤیای ترامپ برای ایران؟! برداشت بسیاری از تحلیلگران این است که ترامپ در پی آن است تا نسخهای مشابه «مدل ونزوئلا» را در ایران پیاده کند. مدل ونزوئلا بر پایه ترکیبی از فشار خارجی و تحریک داخلی بنا شده بود. در این الگو، تحریمهای گسترده اقتصادی با حمایت رسانهیی و سیاسی از اعتراضات داخلی همراه شد تا زمینه برای فروپاشی ساختارهای حکومتی فراهم گردد. ترامپ با تکرار این تهدیدات، عملاً بهدنبال باز تولید همان سناریو در ایران است؛ سناریویی که در نهایت به بمباران کاراکاس و دستگیری مادورو منجر شد. … آمریکاییها با تشدید تحریم و نابسامانی در بازار ارز بهدنبال کشاندن مردم به خیابان و ناامنسازی محیط عمومی، اجتماعی و زمینهسازی برای چکش آخر هستند. … شرط مقابله با این رویکرد، کارآمدی مسئولان در مدیریت بازار و اقتصاد بود که متأسفانه ناتوان و بیکفایت ظاهر شدند. حال گرهی را که میشد با دست باز کنند مجبور هستند مطابق معمول با دندان باز کنند!… نجابت و صبوری مردم پاس دانسته نشد. با بیعرضگی و بیکفایتی در تأمین حداقل معاش مردم، روزنههای امید را بستند و کارد به استخوان مردم رسید. … . خسته شدیم از بس که گفتیم آقایان، صبر مردم حدی دارد و توان و تحمل مردم نامحدود نیست. خجالت میکشیم که دوباره از مردم فرصت مجدد طلب کنیم…
شرق: اینترنت در نوسان
کاربران میگویند استفاده از اینترنت حالا نیازمند چند VPN مختلف، تغییر مداوم تنظیمات، خاموش و روشنکردن داده و جابهجایی فیزیکی در شهر شده است؛ فرایندی فرسایشی که حتی کارهای ساده روزمره را زمانبر میکند.
اما اختلال اینترنت فقط مسأله پیامرسان و VPN نیست؛ برای برخی، مستقیماً به نان شب گره خورده است. یک راننده تاکسی اینترنتی به «شرق» میگوید: «اختلال جی.پی.اس در این چند روز بیشتر شده و در کنار آن کندی اینترنت هم به این وضعیت اضافه شده است. در کنار اینکه نمیتوانیم مقصد و مبدأ مسافر را پیدا کنیم، حالا اینترنت هم اینقدر کند است که نمیتوان اپلیکیشن را باز کرد». او میگوید اختلالهای پیدرپی باعث شده سفرهای کمتری بگیرد و زمان بیشتری در خیابان معطل بماند: «هم استهلاک ماشین بالاتر رفته، هم درآمد کمتر شده است. آخرش هم کسی پاسخگو نیست». …
اختلالهای گسترده اینترنت، کندی شدید شبکه و از کار افتادن بخشی از VPNها در روزهای اخیر، بیش از آن که یک «مشکل فنی» باشد، نشانه ورود اینترنت ایران به مرحلهای تازه از مدیریت امنیتی ارتباطات است؛ مرحلهای که در آن میزان فشار بر کاربران نه بر اساس ظرفیت شبکه، بلکه بر مبنای سطح تنش تنظیم میشود. …
از هشتم دیماه تاکنون، اینترنت ایران وارد مرحلهای از ناپایداری و مدیریت هوشمندانه ترافیک شده است. اختلالهای منطقهای، کندی مداوم و قطع پروتکلهای خاص، تجربه روزمره کاربران را فرسایشی و نامطمئن کرده است. کارشناسان میگویند این وضعیت نه نقص فنی، بلکه تصمیمی آگاهانه برای کنترل تنش اجتماعی و اقتصادی است؛ هر چه اعتراضها شدیدتر، ملاحظات تجربه کاربر کمتر. نتیجه روشن است: اینترنت هنوز وصل است، اما برای فعالیتهای حرفهیی و زندگی روزمره، ابزاری شکننده و پرهزینه برای کاربران ایرانی باقی مانده و همیشه این اینترنت است که به عنوان یک ابزار حیاتی در شرایط جنگی یا اعتراضهای داخلی اول از همه قربانی میشود.
ستاره صبح: علت اعتراض تصمیمهای غلط سیاسی و اقتصادی است
زهیر اصفهانی، استاد دانشگاه و تحلیلگر سیاسی در گفتگو با ستاره صبح:
در یک دهه اخیر فاصله اعتراضها کمتر شده و علل شکل گرفتن اعتراضها مردمی ملغمهای از دلایل سیاسی و اقتصادی است. اما رویکرد اعتراضی اخیر مردم صرفاً اقتصادی بود. همانطور که میبینیم شهرهایی که بیشتر با بیکاری و فقر درگیر هستند بهسرعت به اعتراضها میپیوندند. … : جامعه هزینه زیادی پرداخته و فشار اقتصادی مردم را به مرحلهای رسانده که گویی دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند. تعویق در تصمیم گیری و انباشت بحرانها کار را به اینجا رسانده است. در مقاطع حساس مسئولان و تصمیمگیران به توهم روی آوردند.
جهان صنعت: صدای جامعه خسته
آنچه در روزهای اخیر در خیابانهای کشور دیده میشود، بیش از آن که فریاد معیشت و گرانی باشد نشاندهنده لبریز شدن صبر جامعه است. مردمی که طی دو دهه اخیر مدام با وعدههای دولتها، سیاستمداران و قوانین سفت و سخت نادیده گرفته شدند و آستانه تحمل و اعتمادشان فرسوده شده است. اعتراضات اخیر را صرفاً نمیتوان به مشکلات اقتصادی و معیشتی نسبت داد زیرا انباشت ناکارآمدیها، ضعف مدیریتی، برخوردها و بیتوجهی دولتمردان نسبت به خواستههای جامعه شرایط را به اینجا رسانده است. در حالی که مردم دیگر توان مهیا کردن نیازهای ابتدایی خود را ندارند و به نوعی وارد فاز بقا شدهاند.
در حوزه خانوادهها و ساختار اجتماعی، کاهش شدید قدرت خرید و افزایش فقر، درآمد واقعی خانوارها را بهشدت کاهش داده است…
اعتراضات اخیر در کشور، ابتدا از بازار تهران شکل گرفت و سپس بهسرعت به شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، مشهد، همدان، کرمان، اهواز و ملارد گسترش یافت. نکته قابل توجه این است که این اعتراضات از سوی طبقهای آغاز شد که معمولاً دیرتر به صحنه میآید؛ این موضوع نشاندهنده عمق بحران اقتصادی و اجتماعی است. در ظاهر این اعتراضات واکنشی مستقیم به بحران اقتصادی شدید است اما تحلیل عمیقتر نشان میدهد که آنها نشانهای از یک بحران اجتماعی و سیاسی عمیقتر و بیاعتمادی عمومی نسبت به ساختار سیاسی هستند. …
مسائل اجتماعی و زیستمحیطی نیز بر شدت بحران افزودهاند. بدترین خشکسالی ۶۰سال گذشته، قطع آب شبانه در تهران و مرگ بیش از ۳۵۰نفر در آذرماه بر اثر آلودگی هوا، همه موجب افزایش نارضایتی عمومی شده است. علاوهبر این بیاعتمادی عمومی به دولت، سرکوب اقلیتها، فساد سیستماتیک و بهرهمندی اقلیتهای خاص از قدرت و منابع، اعتماد عمومی را بهشدت کاهش داده است. اعتراضات اکنون به دانشگاهها و محلههای حاشیهای نیز گسترش یافته و نشاندهنده نارضایتی گسترده اجتماعی از ساختار سیاسی ایران است. در مجموع اگر چه این اعتراضات از مسائل اقتصادی آغاز شد اما اکنون فراتر رفته و به بحران مشروعیت سیاسی و اجتماعی تبدیل شدهاند. مردم نهتنها خواهان بهبود وضعیت اقتصادی خود هستند بلکه بهدنبال تغییرات اساسی سیاسی و اجتماعیاند. سرکوبهای موقت ممکن است اعتراضات را بهطور مقطعی کاهش دهد اما نمیتواند ریشههای عمیق نارضایتی را از بین ببرد و احتمالاً منجر به ناآرامیهای گستردهتر خواهد شد. …
اقتصاد نابرابر نهتنها زندگی روزمره مردم را تهدید میکند بلکه اعتماد عمومی به ساختار سیاسی را نیز نابود کرده و اعتراضات را از مطالبات اقتصادی به خواست گسترده برای عدالت و برابری تبدیل کرده است. بدون رفع این ریشهها این اعتراضات ادامه پیدا خواهند کرد و تشدید خواهند شد.
اعتماد: گسترش اعتراضات در کشور
کاهش سرمایه اجتماعی دلیل تداوم اعتراضات است
نشست روز سهشنبه رئیسجمهور با نمایندگان اصناف و تغییر رئیس کل بانک مرکزی چندان تاثیری در کاهش اعتراضات نداشت و با وجود آن که در این نشست، رئیسجمهور وعدههایی به نمایندگان اصناف داد و حتی سخنگوی دولت هم اعلام کرد که اعتراضات معیشتی، حتی با تندترین لحن کاملاً از سوی دولت پذیرفته است، اما اعتراضات در روزهای بعد ادامه یافت. تا شامگاه جمعه، ۷۲شهر کشور صحنه حضور معترضان و درگیری با نیروهای پلیس بود. طی این هفته، اندیشمندان علوم انسانی با تحلیل چرایی تداوم اعتراضات، به دولت هشدار دادند که این صحنهها و حضور مردمی که خواستار تغییرات اساسی در بدنه سیاسی کشور هستند، محصول عملکرد چند ساله دولتهاست که بدون توجه به خواستههای ملت، آنچه خواستند انجام دادهاند و تاثیرات تصمیمات سیاسی و اقتصادی در معیشت و سفره و زندگی مردم را نادیده گرفتهاند.
اما در نگاهی کلانتر میتوان مشاهده کرد که ریشه این اعتراضات همان اخطار غیرمستقیم نتایج مطالعاتی است که در این دهه درباره وضعیت سرمایه اجتماعی در کشور انجام شد. … .
حدود دو سال بعد از استخراج این شاخص، اعتراضات دی ۱۳۹۶ بهعنوان گستردهترین اعتراضات معیشتی در دهه ۱۳۹۰ شکل گرفت و این اعتراضات، بازتاب دیرهنگام همان شاخص بود چنانکه سال ۱۳۹۷، محمد تقی رستموندی که در دولتهای یازدهم و دوازدهم، ریاست سازمان امور اجتماعی کشور را برعهده داشت، در یک نشست خبری در جمع خبرنگاران در تحلیل اعتراضات معیشتی ۱۳۹۶، ربط مستقیم این رخدادها با کاهش سرمایه اجتماعی را تأیید کرد و گفت: «کاهش سرمایه اجتماعی تأثیر زیادی در بروز اغتشاشات دارد چرا که سرمایه اجتماعی بهمعنای اعتماد است؛ اعتماد مردم به مردم، اعتماد مردم به نظام و اعتماد مردم به آینده. نتایج پیمایش سال ۱۳۹۴ درباره میزان سرمایه اجتماعی به ما نشان داد که این شاخص، مطلوب نیست و کمتر از میانگین است. البته ما قبل از انجام این پیمایش هشدار لازم را به مسئولان داده بودیم و اطلاعات در اختیار آنان قرار گرفته بود که ممکن است با یک جرقه که شاید ریشه اقتصادی یا سیاسی داشته باشد، اعتراضاتی شکل بگیرد».
