بازتاب رسانههای حکومتی در روز سهشنبه ۱۶ دیماه، بیش از هر زمان دیگر، تصویر یک بحران انباشته و چندلایه را نشان میدهد؛ بحرانی که از فساد ساختاری و رانتهای نجومی تا فروپاشی امید اجتماعی و گسترش اعتراضات مردمی امتداد یافته است. حتی رسانههای درون حاکمیت ناچار شدهاند به نابرابری، نارضایتی فراگیر و شکاف عمیق میان جامعه و ساخت قدرت اذعان کنند؛ هر چند همچنان میکوشند مرز اعتراض مشروع را با برچسبزنی و مدیریت امنیتی مهار کنند.
گزیده رسانهها:
تابناک:
پزشکیان، رئیسجمهور خامنهای، به فساد در شوراهای اسلامی اذعان کرد و گفت برخی با پول وارد شورا شدهاند و پاسخگوی مردم نیستند؛ اعترافی کمسابقه به خرید مناصب و بیاعتنایی سیستماتیک به رأی و خواست شهروندان.
این رسانه همچنین با انتشار فهرست دریافت کنندگان ارز ترجیحی، از تمرکز ۳۲۶هزار میلیارد تومان یارانه پنهان در دست تنها ۲۱شرکت پرده برداشت؛ گزارشی که ابعاد کارتلهای اقتصادی و رانت نهادینه شده را آشکار میکند.
هممیهن:
با طرح تمایز میان «حل کردن» و «جمع کردن» اعتراضات، نوشت جامعه ظرفیت بروز خیزش را دارد و ریشه آن نه توطئه، بلکه تورم، فقدان رسانه معتبر، ناکارآمدی نهادهای رسمی و ناامیدی فراگیر است؛ بهویژه ناامیدیای که پس از انتخابات ۱۴۰۳ عمیقتر شده است.
شرق:
جامعهشناسان و اقتصاددانان در این روزنامه از «انتظار دائمی»، فقر روایت آینده و نابرابری در توزیع امید سخن گفتند. حسین راغفر هشدار داد نابرابری، ثبات سیاسی را تهدید میکند و هیچ نشانهای از اراده حاکمیت برای رفع آن دیده نمیشود.
فلاحتپیشه نیز شکاف جامعه و حکومت را محصول انباشت اشتباهات دانست و تأکید کرد وقتی ۸۰درصد مردم ناراضیاند، حتی حضور بخشی از آنان در خیابان میتواند به شورش گسترده بیانجامد.
کیهانمحورهای امنیتی (وطن امروز، سیاست روز):
با پذیرش ضمنی نارضایتی اقتصادی، تلاش کردند اعتراضات را در چارچوب «خطر سوءاستفاده خارجی» و «اغتشاش» بازتعریف کنند؛ رویکردی که بیش از حل بحران، معطوف به مهار و انکار ریشههای آن است.
اعتماد و آرمان ملی:
جامعهشناسان این رسانهها تصریح کردند اعتراضات اخیر محصول سالها تورم، فقر، بیتوجهی و استفاده از مُسکنهای موقت است. بهگفته آنان، جامعه ایران «جامعهای معترض» شده و سرکوب، تنها دامنه اعتراض را گستردهتر میکند.
کامل رسانهها:
تابناک – پزشکیان در همایش ملی جایگاه شوراهای اسلامی- من شورا میشناسم که اصلاً مردم رو تحویل نمیگیره. من آدمی میشناسم که با پول اومده شورا شده بعد هم داره کار خودش رو میکنه. حالا من که نمیخوام چیزی بگم.
تابناک - ۲۱شرکتی که ۳۲۶همت یارانه گرفتند!سلاطین ارز ترجیحی را بشناسید. انتشار لیست دریافت کنندگان ارز ترجیحی بانک مرکزی، پرده از واقعیتی عجیب برداشت: تنها ۲۱شرکت، نیمی از ۹.۲۴میلیارد دلار ارز ارزان دولتی را طی ۹ماه دریافت کردهاند. این گروه اندک، ۳۲۶هزار میلیارد تومان یارانه پنهان از دولت گرفتهاند، در حالی که بیش از یکهزار شرکت دیگر برای نیمه باقی مانده رقابت داشتند. این تمرکز ثروت، زمینهساز انحصار و فساد در بازار کالاهای اساسی و دارو بود. نامهای آشنایی چون گروه مدلل، گلرنگ و اکسون در کنار شرکتهای دولتی، نشان میدهد این یارانه به جای ثبات بازار، به تقویت کارتلها و سرکوب رقابت انجامید.
هم میهن: حل کردن یا جمع کردن؟
تصور کنید که یک خودرو روی یک سطح شیبدار قرار دارد. ما میتوانیم با اندکی هُل دادن آن را بهسوی پایین به حرکت درآوریم و بقیه مسیر را خودش با سرعت شتابدار برود… اعتراضات عمومی نیز همینگونه است. هنگامی که شرایط لازم در جامعه فراهم باشد، با کوچکترین برنامهریزی داخلی یا خارجی، اعتراضات آغاز به حرکت میکند و حتی برای ادامه راه، نیازی به بقا یا تداوم نیروی اولیه ندارد. … فارغ از منبع اولیه، برای روشن کردن این اعتراضات، جامعه ظرفیت بروز آنها را داشته است. علتهای آن نیز گوناگون است. بدون تردید وضعیت اقتصادی و… افزایش تورم… فقدان رسانه معتبر رسمی…
متأسفانه بیش از چند دهه است که نهادهای دین، آموزش، رسانه و نهاد دولت فاقد کارکردهای مؤثر خود برای اجتماعی کردن جوانان هستند…
افراد بزرگسال حتی آنان که در انقلاب و جنگ نیز حضور داشتهاند، نسبت به وضع کنونی معترض هستند. بهویژه زنان…
فقدان امید به آینده که امری فراگیر شده است و پیر و جوان، زن و مرد، باسواد و کمسواد، فقیر و غنی نمیشناسد و اتفاقاً این ناامیدی موهوم و ساختگی نیست؛ زیرا دیدند که پس از انتخابات۱۴۰۳، بیجهت با کوچکترین دلخوشی مردم که رفع فیلترینگ باشد، همراهی نکردند و جلوی مردم ایستادند و تاکنون هم ایستادهاند…؟ این وضعیت محصول کِشت بذرهای قبلی است. بذرهایی که بهخوبی هم آب داده شد. بذرهایی که در دوره ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ کاشته شد و در ۱۴۰۰ به بعد هم هرس شد. اکنون نوبت به دروی ثمرات آن رسیده است…
«جمع کردن» با «حل کردن» خیلی فرق دارد. همانطور که دستفروشها را میتوان از معابر عمومی جمع کرد؛ ولی مسأله دستفروشی حل نخواهد شد و دوباره به شکل دیگری خود را در جای دیگری بروز میدهد.
شرق: آیندهای که خیلی دور به نظر میرسد
عباس کاظمی، جامعهشناس- مردم ناچارند در لحظه اضطراری زندگی کنند، نه در لحظه آگاهانه. این وضعیت، تجربه را فقیر و زندگی را تعلیقی میکند». … جامعه در وضعیت «انتظار دائمی» قرار گرفته است: «ما دیگر قصهای معتبر برای آینده نداریم. در گذشته، روایتهایی وجود داشت که جامعه را به حرکت وامیداشت، اما امروز این توان روایتسازی تضعیف شده است… اعتراضات و درگیریها بیشتر به شهرهای کوچک، پیرامونی و مناطق کمبرخوردار مربوط میشود. گاهی حتی در اخبار نام شهرهایی شنیده میشود که تاکنون به گوش عموم جامعه ایران نرسیده بود. این وقایع اگر چه هنوز صورت مشخص اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی مانند اعتراضات گذشته ندارد، اما پدیدهیی واجد بررسی و مطالعه است. …
حسین راغفر، اقتصاددان و استاد دانشگاه الزهرا، … «این نابرابریها فقط در دسترسی به فرصتها و منابع نیست، بلکه شاهد نابرابری در توزیع امید هستیم. جوانان ما امید به آینده را از دست دادهاند و فکر میکنند هیچ مرجع و ملجأیی اصلاً به فکر آنها نیست. این موضوع، مهمترین مسأله کانونی امروز جامعه ماست که اگر به آن توجه نشود، قطعاً وضعیت بهمراتب بدتر خواهد شد. مسأله نابرابری از محوریترین پدیدههایی است که بهشدت ثبات سیاسی را تهدید میکند. متأسفانه ما هیچ نشانهای را هم از سوی حاکمیت برای رفع این نابرابریها نمیبینیم».
شرق: حشمتالله فلاحتپیشه استاد علوم سیاسی: شکافها تلنبار اشتباهات گذشته است
که طی سالها روی هم جمع شده است. … لازمه کار برای پیشگیری از گستردهتر شده این شکافها، پوستاندازی جدی در اداره کشور است…
فضای ذهنی مردم با مسئولان کشور تفاوت جدی دارد. یعنی بهطور مشخص شما اگر فضای مجازی را منعکسکننده زندگی مردم بدانید؛ صدا و سیما منعکسکننده ذهنیت سیاستمداران در ایران است. یک تفاوت بیسابقه بین این دو حوزه وجود دارد…
در عرصه مجازی، مردم مشکلات اساسی مثل مشکلات اقتصادی، … نقد نسبت بهعملکرد مسئولان بهویژه نقد نسبت به اختلاس و رانتخواری و حتی تنشهای سیاست خارجی، نقد جدی نسبت به هزینه پول و منابع ملت در خارج از کشور را میگویند ولی در سمت دیگر ما میبینیم که در رسانه ملی عملاً کسانی وجود دارند که اصلاً فضای ذهنی آنها، همین پیشبرد سیاستهای افراطی و مقابله با قدرتهای روز جهان و تأکید بر سیاستهای شکستخورده است و یا تأکید بر مسائلی مانند حجاب و مواردی از این نوع که اصلاً مسائل مردم نیست. …
اوضاع خوب نیست و شکاف جدی است. وقتی که ۸۰درصد مردم از وضع کنونی ناراضی باشند، بخش اندکی از این ۸۰درصد هم به خیابان بیایند، تبدیل به یک شورش جدی خواهد شد. …
فضای ذهنی صدا و سیما مسائلی مثل ونزوئلاست و دنبال مسائلی هستند که ربطی به مردم ندارد. … مردم بهدنبال بازگرداندن منابع مملکت به سفره خودشان هستند…
یک روز به اسم خالصسازی، طیف کارشناس و کاردان و دلسوز کشور را حذف کردند و فضا برای طیف شعاری کمسواد باقی ماند. در سمت دیگر هم فرصتهای اساسی سیاست خارجی از دست رفت. …
بعد از قهر از صندوق، مردم ساز و کارهای دیگری را انتخاب میکنند. …
شرق: جراحی سیاسی
کشور برای عبور از چالشهای پیچیده امروز نیازمند مدیرانی است که هم تخصص داشته باشند و هم توان تصمیمگیری در شرایط دشوار. تقویت شایستهسالاری، شفافسازی انتصابها و جداکردن مسیر رشد مدیران از مسیرهای غیررسمی و غیرشفاف، بخشی از این اصلاحات است. تمرکز بر فرآیندها و نهادها، نه افراد، میتواند مانع شکلگیری فساد و ناکارآمدی شود، اما جراحی سیاسی زمانی از سطح استعاره به واقعیت نزدیک میشود که پشتوانهای عملی داشته باشد.
سیاست روز: چرا بناپارتیسم در ایران ناممکن است؟ سعید لیلاز فعال سیاسی اصلاحطلب در گفتگو با «یورونیوز» خبر از ظهور «بناپارتیسم» در ایران داده و از قالیباف بهعنوان کسی که میتواند و تمایل دارد نقش بناپارت را بازی کند نام برده است. . …
نسبت دادن قالیباف… به نقش «بناپارت بالقوه» نادیده گرفتن همین واقعیت ساختاری است. قالیباف، … محصول سازوکارهای رسمی جمهوری اسلامی است. از فرماندهی نظامی تا شهرداری و ریاست مجلس، همه از مسیرهای قانونی و درون سیستمی طی شدهاند. او نه تکیهگاه مستقلی در نیروهای مسلح دارد، نه توان عبور از نهادهای بالادستی، و نه حتی گفتمانی که بتواند ائتلافی فراگیر و فراقانونی پیرامون خود بسازد. …
ولایت فقیه صرفاً یک نهاد سیاسی نیست، بلکه نقش هژمونیک در تعریف مشروعیت و حدود کنش سیاسی دارد. تا زمانی که این نهاد وجود دارد و کارکرد خود را حفظ کرده است، هر سناریویی مبتنی بر ظهور یک منجی نظامی یا بناپارت، از اساس فاقد پشتوانه نظری و عملی است. …
که نظام سیاسی ایران، با همه پیچیدگیها و تناقضهایش، بهگونهیی طراحی شده که امکان کودتا و ظهور قدرت شخصی خارج از چارچوب ولایت فقیه را به حداقل رسانده
آرمان ملی: دستِ رد قالیباف به تندروها - روزهای ابتدای دیماه بود که در رسانهها خبری مبنی بر اینکه تعدادی از نمایندهها میخواهند طرح سؤال از رئیسجمهور را کلید بزنند ولی در همان روزها هم کسی مجتبی ذوالنور، نماینده تندرو قم را جدی نگرفت، زیرا شرایط داخلی و بینالمللی و تهدیدها از سوی دشمنان اجازه بهچالش کشیدن جدی مسعود پزشکیان را نمیدهد. با این حال ذوالنور بار دیگر شانس خود را امتحان کرد و با تعداد امضاهایی که به ۱۷۹نفر رسیده بود به سمت هیأت رئیسه رفت ولی همچنان که در ادامه هم اشاره خواهیم کرد محمدباقر قالیباف از پذیرش طرح موسوم به سؤال از رئیسجمهوری امتناع کرد. … ذوالنوری با حضور در جایگاه خبرنگاران تأکید کرد که این کار رئیس مجلس استنکاف از اجرای قانون آئیننامه داخلی مجلس بوده و ارجاع نمایندگان سؤال کننده به بارگذاری سؤال در سامانه الکترونیکی بهنوعی وقتکشی برای اقناع نمایندگان بهشمار میرود. نماینده اعلام کرد که سؤال از رئیسجمهور در سامانه بارگذاری شده است و نمایندگان امضاهای الکترونیکی خود را میتوانند ثبت کنند. بهگفته او تاکنون ۱۷۹تن از نمایندگان مجلس بهصورت فیزیکی این طرح سؤال را امضا کرده بودند که ۴نفر از آنان امضای خود را پس گرفتهاند.
وطن امروز: شورش در آفساید
نمیتوان و نباید نارضایتیهای اقتصادی عمیق و ساختاری جامعه ایران را نادیده گرفت. این نارضایتیها که ریشه در تورم مزمن، بیکاری گسترده، کاهش قدرت خرید و نابرابری فزاینده دارند، همچنان بستری واقعی و جدی برای بروز اعتراضات است. همین زخمهای کهنه میتواند در شرایط خاص، زمینهساز فریب بخشهایی از مردم - بهویژه جوانان ناامید و طبقات فرودست - شود و آنها را به سمت مشارکت در چنین طرحهایی سوق دهد. بنابراین خطر واقعی نه در کمیت فعلی این اغتشاشات، بلکه در احتمال سوءاستفاده از این نارضایتیهای انباشتهشده نهفته است؛ خطر اینکه وسوسههای خارجی و تحریکات سازمانیافته بتواند بتدریج جرقهای بزند که کنترل آن دشوار شود. این واقعیت، بیش از هر چیز، لزوم توجه فوری و صادقانه به مطالبات اقتصادی و معیشتی مردم را یادآوری میکند تا زمینه سوءاستفاده از آنها برای اهداف سیاسی خارجی یا توطئهآمیز گرفته شود. … تلاطمهای سیاسی اغلب به تشدید بحران معیشتی منجر میشود، قدرت خرید را بیشتر کاهش میدهد…، این یک درس آموختهشده از دهههای گذشته است.
شرق: مذاکرات مدل برجامی به تاریخ پیوست - مهدی ذاکریان،
در ابتدای سال ۲۰۲۶، تناقضات آشکاری مشاهده میشود. از یک سو، دونالد ترامپ برای دومین بار به اعتراضات داخلی ایران واکنش نشان داد و هشدار داد که اگر تهران معترضان صلحجو را سرکوب کند، آمریکا مداخله خواهد کرد و از سوی دیگر، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، از دریافت پیامهایی از سوی آمریکا برای مذاکره خبر داد و تأکید کرد که تمایل به گفتگو وجود دارد، اما تصمیم نهایی با نظام است… واقعاً ما الآن با چه ترامپی مواجه هستیم؟ واشنگتن بهدنبال مذاکره است یا دنبال فشار با هدف تحمیل اراده؟ چون طیفی باور دارند که بعد از دستگیری شبانه مادورو، ما وارد عصر رئالیسم مبتنی بر اراده قدرت، آنهم در بدترین شکل ممکن شدهایم. … ترامپ در عین ورود به مسأله اعتراضات، ادعای مذاکره را نیز مطرح میکند. اما این مذاکره در واقع دعوتی است به پذیرش بی قید و شرط خواستههای او…
عصر مذاکرات برد-برد و بازی با حاصلجمع غیرصفر نظیر مدل برجام به پایان رسیده است؟
جهان صهنت: اعتراض مردم ناراضی به اغتشاش قیمتها
علی جنتی و محمدکاظم انبارلویی بر مشروعیت اعتراضات تأکید کردند
علی جنتی، وزیر ارشاد دولت یازدهم نیز با تأکید بر تداوم یافتن تحریم، چاپ پول از سوی بانکها و عدم بازگشت درآمد حاصل از فروش نفت به کشور، بر تأثیر موضوعات اقتصادی بر افزایش نارضایتی عمومی تأکید کرد و گفت: «اعتراضات برخی بازاریان عموماً بهحق است. جمعی از آنان بهصورت مسالمتآمیز به خیابان آمدهاند و اعتراض دارند».
وزیر ارشاد دولت نخست حسن روحانی که معتقد است «مردم ناراضی چارهای نداشتند که به خیابان آمدند»، به خبرآنلاین میگوید: «بخش عمدهیی از آنان به اصطلاح کارد به استخوانشان رسیده و انتظار دارند نظام به مطالبات آنان رسیدگی کند».
انبارلویی: مردم بهطور مشخص نسبت بهنحوه اداره اقتصادی کشور اعتراض دارند، «عمده اعتراض به کاهش ارزش پول ملی و اغتشاش قیمتها در بازار برمیگردد».
قائممقام دبیرکل حزب مؤتلفه اسلامی که معتقد است «حرف بازاریان حرف درستی است»، تصریح کرد: «بازار باید ثبات داشته باشد تا آنها بتوانند به کار اقتصادیشان بپردازند».
اعتماد: بازنمایی سوخت موتور اعتراض
تقی آزاد ارمکی، جامعهشناس
با گذشت ۱۰روز از آغاز اعتراضاتی که یکشنبه هفته قبل در واکنش به رکوردشکنی قیمت دلار و عبور از مرز ۱۴۴هزار تومان شکل گرفت، همچنان برخی شهرهای کشور صحنه حضور معترضانی است که بهدلیل نارضایتی سیاسی و اقتصادی از دولت، خواستار تصمیمات اساسی برای بهبود وضع زندگی مردم هستند. طی ۱۰روز گذشته، در حالی که دولت حقانیت این اعتراضات را پذیرفته و تصمیماتی برای برونرفت از وضع موجود اتخاذ کرده، جامعهشناسان و اقتصاددانان و فعالان سیاسی و اجتماعی در گفت و گوهایی که با رسانهها داشتهاند، تأکید کردهاند که آشکار شدن این اعتراضات محصول انباشت نارضایتیهایی است که در طول سالهای اخیر و با رشد بیرویه نرخ تورم به موازات گرانی سرسامآور قیمت دلار با وجود ثابت ماندن حقوق و مستمری و دستمزد طبقه بازنشسته و کارگر و کارمند، مورد بیتوجهی قرار گرفته یا در هر نوبت از اعتراضات، دولتها قصد کردهاند با مسکنهای موقت یا توسل به برخوردهای قهری، مردم معترض را وادار به سکوت کنند. … اما روز گذشته باز هم اخباری درباره حضور معترضان در خیابانهای برخی شهرها منتشر شد که تداوم این حضور، تاییدی بر اخطارهای اندیشمندان حوزه اجتماعی و اقتصادی بود. …
این ۱۰روز، مردم هم در بیش از ۷۰شهر کشور و حتی در شهرهایی که کسبه، اعتراضی نداشت، به خیابانها آمدند و با شعارهای تند، خواستار تغییرات جدی بودند.
ما باید ببینیم که خصلتهای اجتماعی جامعه مان کدام مسیر را طی میکند. البته این هم ممکن است که سیاستگذاریها با بیاعتنایی به واقعیت اجتماعی صورت بگیرد ولی باید نتایج سیاستگذاریها و اجرای این سیاستها در ارجاع به تمام خصلتها و روندهای اجتماعی باشد. من بیش از ۱۰ سال است که گفتهام جامعه ایرانی، یک جامعه اعتراضی است و زمانی که کسی انتظارش را ندارد اعتراض میکند که البته مصداقهای این اعتراضات هم همان اعتراض آبان ۱۳۹۸ در واکنش به گرانی قیمت بنزین است که اعتراض کاملاً قابل پیشبینی بود ولی گاهی هم جور دیگری و بهدلیل نارضایتی سیاسی اعتراض میکند. اما در هر حال، چون یک جامعه اعتراضی است، رفتاری پیچیده را میطلبد به این معنا که این جامعه معترض، نباید سرکوب شود چون معترضتر میشود…
تعداد زیادی از مردم کمتر از کالری روزانه غذا میخورند و این بهمعنای سوءتغذیه نسبتاً فراگیر در کشور است. منتقدان میگویند چرا در این ۱۰سال اخیر، دولتها مردم را فقط در زمانهایی که بهشان نیاز دارند میبینند و اعتراض مردم هم همین است و میگویند ما همانهایی هستیم که به شما رأی دادیم ولی شما کار را به جایی رساندید که سفرهمان از قولهای شما کوچکتر شده است. …
در همان زمان ۵۰درصد معترض در جامعه وجود داشته و همین ۵۰درصد، آنقدر قدرت داشته که ۵۰ درصدی که در انتخابات رأی دادند را هم به سمت خودش برده است. اگر امروز انتخابات برگزار شود، بیش از ۲۵درصد در انتخابات شرکت نخواهند کرد و بنابراین حدود ۲۵درصد به تعداد معترضان حضور در مشارکت سیاسی اضافه شده است.
آرمان ملی: نباید مطالبات مردم به معاملات سیاسی گره بخورد
آرمان ملی-احسان انصاری: فضای اعتراضی به وضع بغرنج معیشتی هنوز آرام نشده است.
در دورههایی که جامعه با فشارهای اقتصادی، نارضایتیهای اجتماعی یا مطالبات انباشته مواجه میشود بخشی از کنشگران و حتی افکار عمومی ممکن است به این نتیجه برسند که حمایت قدرتهای خارجی میتواند به تسریع تغییرات یا تقویت مطالبات مردم کمک کند. این تصور اگر چه در شرایط احساسی و بحرانزده قابل فهم است، اما از منظر آسیبشناسی اجتماعی تجربه تاریخی و منطق تحولات اجتماعی، برداشتی نادرست، سادهانگارانه و پرهزینه بهشمار میرود».
. از منظر جامعهشناسی سیاسی هیچ قدرت خارجی بدون محاسبه منافع خود وارد حمایت از تحولات داخلی کشور دیگر نمیشود. آنچه در ادبیات رسمی برخی دولتها حمایت از مردم نامیده میشود در واقع بخشی از راهبردهای فشار، چانهزنی یا رقابت سیاسی در سطح بینالملل است. به همین دلیل این نوع حمایتها معمولاً رسانهیی، گزینشی و کوتاهمدت هستند و در لحظات حساس یا به سکوت میانجامند یا جای خود را به معاملههای سیاسی میدهند. تجربه ماههای گذشته نشان داد که مواضع برخی دولتها و چهرههای سیاسی خارجی بیش از آن که کمکی عملی به مردم باشد مصرف تبلیغاتی داشت و دستاورد مشخصی برای جامعه ایجاد نکرده است. …
واقعیت این است که در تاریخ معاصر جوامع مختلف همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا حمایت قدرتهای خارجی میتواند به پیشبرد مطالبات اجتماعی مردم کمک کند یا نه. بررسیهای اجتماعی و تجربههای تاریخی نشان میدهد که دلگرم بودن به حمایت بیگانه نه تنها تضمین کننده موفقیت کنشهای مردمی نیست بلکه در بسیاری موارد به انحراف مسیر و تضعیف مشروعیت آنها انجامیده است. قدرتهای خارجی حتی زمانی که از حمایت از مردم سخن میگویند منافع ملی خود را مبنا قرار میدهند نه خواستهای واقعی جامعه مقصد. …
در برهههای خاص اجتماعی که نارضایتیها افزایش مییابد و بخشی از جامعه به کنشهای خیابانی یا اعتراضهای مدنی روی میآورد همواره این تصور مطرح میشود که حمایت قدرتهای خارجی میتواند این حرکتها را تقویت کرده و به نتیجه برساند. این تصور اگر چه در نگاه نخست جذاب و امیدوارکننده به نظر میرسد، اما از منظر آسیبشناسی اجتماعی و تجربه تاریخی امیدی کاذب و پرهزینه است که اغلب به انحراف مسیر مطالبات مردم منجر میشود. مسأله مهمتر پیامدهای اجتماعی چنین حمایتهایی در داخل کشور است. جامعه ایران بهدلیل تجربههای تاریخی دخالتهای خارجی نسبت به هر گونه دخالت بیرونی حساسیت بالایی دارد. هنگامی که یک حرکت اجتماعی با نام و نشان حمایت دشمنان خارجی شناخته میشود حتی اگر بخشی از مطالبات آن حرکت قابل دفاع باشد بخشهای دیگری از جامعه از آن فاصله میگیرند. در نتیجه کنش اجتماعی که باید فراگیر و ملی باشد، قطبی شده و همبستگی اجتماعی تضعیف میگردد.
آرمان ملی: پاسخ صادقانه به مردم
امروز به قدری شرایط سخت و طاقتفرسا شده که لایههای میانی جامعه نیز دیگر یارای تحمل چنین وضعی را ندارند و صدای اعتراضشان به شرایط بغرنج و نابسامان اقتصادی بلند شده است. حال پیدا است که وقتی قشر متوسط جامعه لب به اعتراض میگشاید قشر مستضعف و فرودست جامعه چه وضعیتی دارد؛ لذا این امری انکارناپذیر است که شرایط امروز جامعه بهمعنای واقعی کلمه شرایط مشقتبار و سختی است و اعتراض مردم به بروز این شرایط و عدم چارهاندیشی در چنین بحرانی کاملاً بهحق و بجاست و کسی هم نمیتواند این حق را کنار زده یا نادیده بگیرد؛ لذا حاکمیت و مجموعه دولت نیز باید ضمن پذیرش و شنیدن این اعتراضات ابتدا بابی برای گفتگوهای مؤثر در جهت اقناع افکار عمومی و مردم داشته باشد و از سوی دیگر در پی این گفتگوها نیز تصمیمات و اقدامات عملی برای تغییر وضع موجود اتخاذ کند. پیش از این بارها گفته شده که اقداماتی نظیر توزیع یارانه نقدی یا کالابرگ و افزایش میزان آنها صرفاً مانند مسکن عمل کرده و نوعی درمان مقطعی به حساب میآید و در بلندمدت پاسخگو نیست و باید دولت و حاکمیت برنامههای مدون و دقیقی برای حل این مشکلات در بلندمدت داشته باشند. اگر نه چند صباح دیگر دوباره شاهد بروز اعتراضات و نارضایتیهای جامعه خواهیم بود.
آرمان امروز: «اعتراض» محصول ضعف و ارتباط اجتماعی کم هزینه با مردم
تجربههای اخیر نشان میدهد که اعتراض، پیش از آن که صرفاً یک کنش سیاسی یا اقتصادی باشد، اغلب محصول اختلال در کانالهای ارتباط اجتماعی کمهزینه میان دولت و جامعه است؛ مسیری که اگر بهدرستی کار کند، بسیاری از تنشها اساساً به مرحله بروز خیابانی نمیرسند. …
در ادبیات علوم اجتماعی، اعتراض معمولاً بهعنوان «ارتباط اجتماعی پرهزینه» تعریف میشود؛ وضعیتی که زمانی شکل میگیرد که مسیرهای عادی، کمهزینه و امن بیان مطالبات مسدود یا تضعیف شده باشند. در چنین شرایطی، بخشی از جامعه ناگزیر میشود خواستههای خود را از طریق اعتراض مطرح کند. از این منظر، افزایش اعتراضات لزوماً نشانه بیثباتی نیست، بلکه میتواند علامتی هشداردهنده درباره ضعف یا ناکارآمدی سازوکارهای گفتگوی دولت–ملت باشد.
آنچه امروز در کشور مشاهده میشود، بهویژه در اعتراضات اقتصادی، صرفاً به متغیرهای معیشتی محدود نمیشود، بلکه با انباشت احساس شنیدهنشدن، بیاعتمادی و فقدان پاسخگویی شفاف نیز پیوند خورده است. …
با وجود تأکیدات رئیسجمهور، چالش اصلی در مرحله اجراست. بخشی از نهادها و ساختارهایی که باید این رویکرد را عملیاتی کنند، یا با الزامات آن آشنا نیستند یا اراده لازم برای فعالسازی کانالهای گفتگوی اجتماعی را ندارند. نتیجه این تعلل، تداوم ارتباط پرهزینه و افزایش احتمال بروز تنشهای اجتماعی است؛ وضعیتی که میتوان با اصلاح روشها، بدون نیاز به منابع مالی جدید، تا حد زیادی از آن پیشگیری کرد. : نارضایتیهای اقتصادی امروز صرفاً به مسائل معیشتی محدود نیست، بلکه با احساس بیپاسخماندن، بیاعتمادی و ضعف پاسخگویی نیز گره خورده است
